۲۲ ژوئن ۲۰۲۶- بسیاری از بیماریهایی که باعث کاهش بینایی میشوند، یک ویژگی مشترک دارند: تخریب تدریجی شبکیه، یعنی بافت حساس به نور در پشت چشم. هرچند دانشمندان برخی از تغییرات ساختاری را که همزمان با پیشرفت این آسیب رخ میدهد، شناسایی کرده اند، اما هنوز دربارهٔ پیامهای مولکولی که تعیین کننده ی نحوه ی سازگاری شبکیه با بیماری است، اطلاعات کمتری در دست است.
اکنون، گروهی از محققان در مرکز تحقیقات اسکریپس با همکاری محققان دانشگاه کالیفرنیا، سندیگو و مؤسسه تحقیقات پزشکی لویی دریافتهاند که مولکولی طبیعی به نام اروکامید (Erucamide) در نحوهٔ ارتباط سلولها در شبکیه نقش دارد. مطالعهٔ آنها که در مجلهٔ Nature Neuroscience منتشر شده است، نشان داد که با شروع مرگ سلولهای گیرندهٔ نور یا فوتورسپتورها، سطح اروکامید کاهش مییابد؛ اما بازگرداندن این مولکول، پاسخهای سلولی را فعال میکند که به پایداری شبکیه کمک میکنند. این یافتهها نشان میدهد که اروکامید ممکن است بخشی از یک پاسخ محافظتی طبیعی در شبکیه باشد و بتواند راهی تازه برای کُند کردن پیشرفت بیماریهایی که به کاهش بینایی میانجامند، ارائه دهد.
دکتر مارتین فریدلندر، نویسندهٔ ارشد این مقاله و استاد موسسه ی تحقیقاتی اسکریپس، گفت: «شبکیه بهسادگی دچار زوال نمیشود؛ در واقع، بهطور فعال به آسیب پاسخ میدهد، تحقیقات ما اروکامید را بهعنوان یک مولکول پیامرسان شناسایی میکند که به هماهنگسازی این پاسخ کمک میکند».
شبکیه به ارتباط مداوم میان نورونها، سلولهای گلیال، رگهای خونی و سلولهای ایمنی وابسته است. این سامانه که واحد نورووسکولار (neurovascular unit) نام دارد، باعث عملکرد درست بافت بینایی میشود. اما در بیماریهای مرتبط با کاهش بینایی، مانند رتینوپاتی دیابتی، رتینیت پیگمانته و دژنراسیون ماکولای وابسته به سن، این هماهنگی دقیق، کاهش مییابد. فوتورسپتورها شروع به مردن میکنند و بینایی به تدریج از بین میرود.
پژوهش تیم فریدلاندر بر پایه مشاهدات پیشین استوار است؛ مشاهداتی که نشان میداد سلولهای شبکیهای مشتق از سلولهای بنیادیِ پیوند شده، میتوانند روند تخریب را حتی مدتها پس از ناپدید شدن خود، کُند کنند. این امر گویای آن بود که این سلولها سیگنالهای محافظتی آزاد میکنند که اثر آنها طولانیتر از زمان بقای خودِ سلولهاست. همین بینش باعث شد تا محققان به جستوجوی مولکولهای مسئولِ این اثر بپردازند.
اگرچه از مدتها پیش مشخص شده است که ترکیبات چربیمانند موسوم به لیپیدها میتوانند در بدن بهعنوان مولکولهای پیامرسان عمل کنند، بسیاری از این ترکیبات هنوز در زمینهٔ بیماریهای شبکیه بهدقت بررسی نشدهاند. برای پیدا کردن عوامل نادیده گرفته شده، دانشمندان از متابولومیکس مبتنی بر طیفسنجی جرمی استفاده کردند؛ روشی که همزمان مقدار زیادی از مولکولهای کوچک موجود در بافت را اندازهگیری میکند. آنها این روش را در چندین مدل پیشبالینیِ معتبرِ دژنراسیون شبکیه به کار بردند و بهدنبال مولکولهایی گشتند که با پیشرفت بیماری تغییر میکردند.
در میان مولکولهای متعدد شناساییشده، اروکامید برجسته بود. سطح آن بهطور چشمگیری همزمان با آغاز تخریب فوتورسپتورها کاهش یافت؛ چیزی که نشان میداد این افت شاید اتفاقی نباشد.
دکتر دیل بوگر، یکی از نویسندگان مقاله و استاد شیمی در موسسه ی اسکریپس، گفت: «این برای ما لحظهای تعیینکننده بود. این احتمال را مطرح کرد که اروکامید ممکن است بر نحوهٔ پاسخ بافت اثر بگذارد، نه اینکه صرفاً در نتیجهٔ بیماری تغییر کرده باشد».
سپس محققان تلاش کردند تا مشخص کنند آیا بازگرداندن اروکامید به سطح طبیعی میتواند بر روند دژنراسیون شبکیه اثر بگذارد یا خیر. دانشمندان با استفاده از نانوذرات سیلیکون متخلخل - حاملهای بسیار کوچک و مهندسیشدهای که برای آزادسازی کنترلشدهٔ مولکولها طراحی شدهاند - اروکامید را دوباره به چشم وارد کردند. از آنجایی که اروکامید هیدروفوبیک است (یعنی در آب بهخوبی حل نمیشود) و ممکن است هنگام تزریق بهصورت توده جمع شود، این نانوذرات به پایدار ماندن مولکول و توزیع یکنواخت آن کمک کردند.
اروکامید به جای اثرگذاری مستقیم بر فوتورسپتورها، گروهی از سلولهای ایمنی شبکیه موسوم به سلولهای میلوئید +CD11b را فعال کرد؛ سلولهایی که به آسیب واکنش نشان داده و در سراسر بدن از سلامت بافت حمایت میکنند. محققانهمچنین پروتئینی به نام TMEM19 را شناسایی کردند که اروکامید به آن متصل میشود؛ کاهش سطح TMEM19 از فعالسازی این سلولهای میلوئید جلوگیری کرده و اثرات محافظتی اروکامید را مسدود نمود.
پس از تحریک، سلولهای میلوئید سیگنالهایی مرتبط با تثبیت نورووسکولار (neurovascular stabilization) آزاد کردند که هم از نورونها و هم از رگهای خونیِ تغذیهکنندهٔ آنها حمایت میکند. اگرچه این اثر باعث بهبودی کامل آسیب شبکیه نشد، اما با حفظ ساختار و عملکرد بافت باقیمانده، جنبههایی از تخریب را کُند کرد.
دکتر گووکین وی (Guoqin Wei)، نویسندهٔ اول مقاله و دانشمند ارشد موسسه ی اسکریپس که هفت سال پیش کار خود را بر روی این پروژه بهعنوان همکار پژوهشی فوق دکترا در آزمایشگاه فریدلندر آغاز کرده بود، توضیح داد: «به جای هدف قرار دادن خودِ فوتورسپتورها، به نظر میرسد اروکامید با درگیر کردن محیط اطراف عمل میکند. این تغییر دیدگاه میتواند برای درمان بیماریهای تخریبکنندهٔ شبکیه در آینده اهمیت داشته باشد».
هرچند اکتشاف این گروه، نگاهی اجمالی به چگونگی وقوع اثرات اروکامید در سطح مولکولی ارائه میدهد، اما مطالعات بیشتری برای روشن شدن کامل مسیر لازم است. کارهای آتی بر سیگنالدهی اروکامید در بیماریهای مختلف شبکیه و اینکه آیا هدف قرار دادن این مسیر میتواند در طول زمان مزایای قابلتوجهی ارائه دهد، تمرکز خواهد کرد و از آنجایی که خاصیت آبگریزیِ اروکامید چالش فرمولاسیون ایجاد میکند - زیرا بیشتر داروها برای چشم پایهٔ آبی دارند - دانشمندان قصد دارند نحوهٔ تحویل این مولکول بهعنوان یک درمان را بهبود بخشند. آنها همچنین در حال برنامهریزی برای آزمایش نسخههای اصلاحشدهٔ اروکامید هستند تا ببینند آیا اثرات قویتر یا پایدارتری تولید میکنند یا خیر؛ همزمان با بررسی اینکه آیا مولکولهای لیپیدی مرتبط ممکن است حتی مؤثرتر از اروکامید در فعالسازی پاسخهای محافظتی باشند.
با این حال، این یافتهها یک ایدهٔ گستردهتر را برجسته میکنند: برخی مولکولهای موجود در بدن میتوانند برای حمایت از بافت تحت استرس مورد استفاده قرار گیرند. نتایج اولیه، راهبردی بالقوه برای کُند کردن تخریب شبکیه با تقویت پاسخ خودِ بافت به آسیب، را نشان میدهد.
دکتر فریدلندر خاطرنشان کرد: «هدف، تقویت سیگنالی است که از قبل وجود دارد. اگر بتوانیم نحوهٔ تعدیل دقیق این پاسخ را بیاموزیم، این میتواند مسیری جدید برای کُند کردن پیشرفت بیماریهای شبکیه از جمله رتینوپاتی دیابتی که گزینههای درمانی برای آنها همچنان محدود است، ارائه دهد».
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2026-06-erucamide-molecule-eye-response-retinal.html